بازنمایی وضعیت اخلاقی جامعه عصر غزنوی در بثُّالشَّکویِ سنایی: تحلیل بینامتنی
محورهای موضوعی : اخلاق و تربیت اسلامیدیار رفاعی 1 , فاطمه دریکوند 2 *
1 - دکتری زبان و ادبیات فارسی، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران
2 - دانشجویدکتریزبان و ادبیاتفارسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
کلید واژه: سنایی غزنوی, بثُّالشَّکوی, اخلاق اجتماعی, نقد اخلاقی, بینامتنیت,
چکیده مقاله :
این پژوهش با هدف تبیین بازنمایی وضعیت اخلاقی جامعه عصر غزنوی در اشعار سنایی غزنوی انجام شده است. بثُّ¬الشکوی در شعر فارسی یکی از مهمترین بسترهای نقد اخلاقی و اجتماعی بهشمار میآید و سنایی، بهعنوان یکی از پیشگامان شعر تعلیمی، بیشترین بهره را از این ژانر برای بیان نابسامانیهای اخلاقی زمانه خود برده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که سنایی چگونه با اتکا به زبان شاعرانه و نگرش اخلاقی خویش، تصویری بینامتنی از بحرانهای اخلاقی جامعه ـ مانند فساد قدرت، ریاکاری دینی، تبعیض، نادانی، و ضعف عدالت اجتماعی - ارائه میدهد. روش تحقیق، تحلیل توصیفی ـ تحلیلی با تأکید بر خوانش بینامتنی است؛ بدینمعنا که مضامین بثُّالشَّکویِ سنایی با دادههای تاریخی و متون اخلاقی همعصر (از جمله متون نثر تاریخی و آثار تعلیمی سده پنجم و ششم) تطبیق و تحلیل شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که شکواییههای سنایی نهتنها نقدی شاعرانه بر نابهنجاریهای اجتماعیاند، بلکه نوعی بازنمایی اخلاقی و هنجاری از جامعه غزنوی را عرضه میکنند که در آن، بیعدالتی و فساد اخلاقی، ریشه بسیاری از بحرانهای اجتماعی معرفی شده است. نتیجه آنکه شکواییههای سنایی را میتوان یکی از منابع مهم شناخت دغدغههای اخلاقی و اجتماعی اندیشه ایرانی در دوره غزنوی دانست.
This study aims to explain the representation of the moral condition of Ghaznavid society in the poetry of Sanāʾī of Ghazna. Bath al Shakwā (the expression of complaint) in Persian poetry constitutes one of the most important platforms for moral and social criticism, and Sanāʾī, as one of the pioneers of didactic poetry, made extensive use of this genre to articulate the ethical disorders of his time. The central question of the research is how Sanāʾī, through his poetic language and moral perspective, presents an intertextual depiction of the ethical crises of society—such as corruption of power, religious hypocrisy, discrimination, ignorance, and the weakening of social justice. The research method is descriptive analytical with an emphasis on intertextual reading; in this sense, the themes of Sanāʾī’s Bath al Shakwā are compared and analyzed alongside historical data and contemporary ethical texts, including historical prose works and didactic writings of the fifth and sixth centuries AH. The findings indicate that Sanāʾī’s complaints are not merely poetic critiques of social abnormalities, but also provide a moral and normative representation of Ghaznavid society in which injustice and ethical corruption are presented as the roots of many social crises. The results suggest that Sanāʾī’s complaints can be considered an important source for understanding the moral and social concerns of Iranian intellectual thought during the Ghaznavid period.
جامعهشناسی و ادبیات، ترابی، علی اکبر، چ اول، تبریز، نوبل، 1370.
دهخدا، علیاکبر، لغتنامه فارسی ، زیر نظر محمد معین و سید جعفر شهیدی، تهران، دانشگاه تهران،1377.
راشد محصل، محمدرضا، اسرار سنایی، چاپ اول،تهران، جامي، 1377.
راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، جلد 4، 5 و 6، چاپ چهارم، تهران، نگاه، 1382.
روح الامینی،محمود،1375، نمودهای فرهنگی و اجتماعی در ادبیات فارسی، چ اول، تهران، آگه.
سرامی، قدمعلی، مقاله بثالشکوی، دانشنامه جهان اسلام، 1375.
سعدي شیرازی، مصلح الدين، به همت محمدعلی فروغی، ج اول، تهران، نشر داد، 1378.
سنايي، حکیم ابوالمجد، دیوان سنایی، به اهتمام محمدتقی مدرس رضوی، چاپ هفتم، تهران، سنایی، 1388.
سنايي، حکیم ابوالمجد، گزیده حدیقهالحقیقه، به کوشش علی اصغر حلبی، چاپ دوم ، تهران ، اساطیر، 1377.
شفیعی کدکنی، محمد رضا، تازیانههای سلوک(تحلیل چند قصیده سنایی)، چاپ اول، تهران، آگاه، 1372.
شمیسا، سیروس، انواع ادبی، چاپ ششم تهران، انتشارات فردوس، 1383.
صفا، ذبيح الله، گنج سخن، جلد2، چاپ هشتم، تهران، ققنوس، 1366.
فروزانفر، بدیعالزمان، احادیث مثنوی، تهران، اميركبير، 1361.
گلبن، محمد، بهار و ادب فارسی، دو جلد، چاپ سوم، تهران: علمی و فرهنگی، 1382.
مهربان، جواد، جامعهشناسی شعر فارسی از ابتدا تا پایان دوره سلجوقیان، چ اول، مشهد، تابران، 1387.
همدانی، خواجه رشیدالدّین فضل¬الله، تاریخ مبارک غازانی، به تصحیح کارل یان، انگلستان، چاپ هرتفورد(1940م.)، 1358.