روان درمانگری در پرتو باز انگاری به روش مثنوی معنوی
محورهای موضوعی : اخلاق و تربیت اسلامیمحمدرضا موحّدی 1 * , عزیز الله مولوی وردنجانی 2
1 - دانشیار گروه زبان وادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه قم، قم، ایران
2 - استادیار گروه فقه و حقوق، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران
کلید واژه: جلال الدین مولوی, مثنوی, شناخت درمانی, روان درمانگری, بازانگاری عرفانی.,
چکیده مقاله :
در این پژوهش، با نگاهی تحلیلی- روانشناختی، به بخش هایی از آثار اخلاقی- عرفانیِ مولانا به مثابه یک رواندرمانگر نگریسته می شود که بهجای پنددهی صرف، روشی شناختدرمانگرانه و مبتنی بر بازانگاری مفاهیم اتخاذ کرده است. در منظومهی فکری وی، ریشهی رنج، ملال، افسردگی و اضطراب نه در واقعیتهای بیرونی بلکه در ادراکها، تفسیرها و نقاشیهای ذهنی انسان از خویشتن و هستی نهفته است با جایگزین کردن انگارههای سازنده، نشاطآور و معنابخش بهجای تلقیهای ناسازگار و منفی، میکوشد به اصلاح شناخت، هیجان و رفتار انسان در مواجهه با چالشهای زندگی کمک کند. انگارههای پیشگیرانهی او همچون «خودمسئولانگاری»، «متمایزانگاری ذهنیت و واقعیت»، «دیوانگاری ملال و خداانگاری شادی» و «بازتابانگاری نوسانات روانی» به مخاطب میآموزند که ریشهی بحرانهای روانی را در نگرش و انتخابهای درونی خود بجوید. در مقابل، انگارههای درمانگرانهی او همچون «درمانانگاری خدا و اولیا»، «مقدسانگاری رنج»، «آینهانگاری مرگ»، «ذکردرمانی» و «کلیدانگاری صبر» سازوکارهایی برای بازیابی آرامش، معنا و امید معرفی میکنند. این انگارهها همپوشانی چشمگیری با مفاهیم رواندرمانی معناگرا و درمانهای شناختی- رفتاری دارند.
This study adopts an analytical–psychological approach to examine selected ethical and mystical writings of Rumi, viewing him as a psychotherapist who, rather than offering mere moral instruction, employs a cognitive–therapeutic method grounded in the reinterpretation of concepts. In his intellectual framework, the roots of suffering, boredom, depression, and anxiety lie not in external realities but in human perceptions, interpretations, and mental images of the self and existence. By replacing maladaptive and negative cognitions with constructive, uplifting, and meaningful ones, Rumi seeks to reform human cognition, emotion, and behavior in confronting life’s challenges. His preventive notions—such as self-responsibility, distinguishing mentality from reality, demonizing melancholy and divinizing joy, and reflective interpretation of psychological fluctuations—teach the reader to locate the source of psychological distress within one’s own attitudes and choices. Conversely, his therapeutic notions—such as divine and saintly healing, sanctification of suffering, mirror-metaphor of death, remembrance-based therapy, and patience as the key to transcendence—serve as mechanisms for restoring peace, meaning, and hope. These notions display a striking convergence with the principles of meaning-centered psychotherapy and cognitive–behavioral therapy (CBT)..
استرنبرگ، رابرت جِی(1403).روانشناسی تربیتی، ترجمه الهه حجازی, سید کمال خرازی،چاپ دوم، تهران: انتشارات سمت
الیس،آلبرت،(1383).با آلبرت الیس مشاوره کنید،مترجم:مهرداد فیروز،تهران،رسا.
الیس،آلبرت، (1381).زندگی عاقلانه.مترجم:مهرداد فیروز،تهران،رشد.
4الیس، آلبرت (۱۳۹۰). عقل و احساس در رواندرمانی. ترجمه: غلامعلی افروز. تهران: انتشارات رشد.
انقروی، اسماعیل حقّی(۱۳۸۰). شرح کبیر مثنوی معنوی (روحالمثنوی)، ترجمه و تحقیق توفیق سبحانی، چاپ اول، تهران: انتشارات سروش.
بک، جودیت(۱۳۹۵). درمان شناختی رفتاری. ترجمه حمید پورشریفی و همکاران. تهران: نشر ارجمند
برزگر خالقی ،محمدرضا(1389).غم و شادی از نگاه مولانا،نامه فرهنگستان سال یازدهم ،شماره ۴ (پیاپی ۴۴)
دهخدا، علیاکبر(۱۳۷۷). لغتنامه دهخدا، زیر نظر محمد معین و سیدجعفر شهیدی، چاپ دوم، ج ۲،تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
زرّین کوب، عبدالحسین (1382).نردبان شکسته، شرح توصیفی و تحلیلی دفتر اوّل و دوم مثنوی. تهران:سخن.
زمانی،کریم (1383). شرح جامع مثنوی،. تهران : اطّلاعات.
زمانی،کریم(1389). میناگر عشق، شرح موضوعی مولانا جلال الدّین محمّد بلخی، تهران : غزال.
رهنمائی،سید احمد(140) فلسفه تعلیم و تربیت (غربی و اسلام) تهران: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
سلیگمن، مارتین ای. پی( ۱۳۹۱).شادکامی حقیقی: استفاده از جدیدترین تحقیقات برای درک رضایت و تحقق فردی، ترجمهی یحیی سیدمحمدی، چاپ سوم، تهران: انتشارات ارسباران.
شانک،دیل(1399). روانشناسی یادگیری رویکرد تربیتی ،ترجمه اکبر رضائی،تهران ،انتشارات ارجمند
شجاعی،محمد صادق(1388). درآمدی بر روانشناسی تنظیم رفتار با رویکرد اسلامی،قم:موسسه علمی فرهنگی دار الحديث.
شمس تبریزی(۱۳۸۰). مقالات شمس تبریزی. به کوشش محمدعلی موحد، چاپ پنجم. تهران: انتشارات خوارزمی.
فروزانفر، بديع الزمان(1386).شرح مثنوي شريف. جلد2، تهران: انتشارات علمي و فرهنگي.
فروید، زیگموند(۱۳۸۲). فراتر از اصل لذت. ترجمه دکتر محمدجواد نوابنیا. تهران: نشر آگاه.
فروید، زیگموند(۱۳۸۶). مسأله اضطراب. ترجمه محمدعلی اکبری. تهران: انتشارات دانژه.
فروزانفر، بدیع الزمان (۱۳۶۴). احادیث مثنوی. تهران: امیر کبیر.
قراملکی،فرامرزوعلی اکبر ناسخیان(1395)قدرت انگاره.قم:نشر مجنون.
کریمی،عبدالعظیم(1381 ).از ناکجا به هر کجا.موسسه فرهنگی منادی تربیت.
کریمی،عبدالعظیم (1383).عشق درمانی :روان درمانگری عارفانه.تهران :دانژه.
کزازی، میرجلالالدین(1387). نامه باستان،ویرایش و گزارش شاهنامه فردوسی جلد 1، سمت تهران.
کارل گوستاو،یونگ(1382).روان شناسی و دین.ترجمه فواد رحمانی،تهران:شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
گراس،جیمیز جی(1400).راهبردهای تنظیم هیجان: به زبان ساده،ترجمه مهدی ماجدی،تهران،حافظه برتر اندیش
43لیهی،رابرت(1387).فنون شناخت درمانی.ترجمه لادن فتی،تهران:دانژه.
لیهی،رابرت(1388).تکنیک های شناخت درمانی. ترجمه حسن حمیدپور وزهرا اندوز،انتشارات ارجمندنسل فردا.
مدنی فاطمه السادات ، روضاتیان سیده مریم(1395). مقایسه میان رشته ای اندیشه مولانا در مثنوی و اصول تبعی روانشناسی شخصیت جورج کلی،مقاله کنفرانس: گردهمایی سراسری انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران.
مولوی، جلال الدین محمد (۱۳۴۶). کلیات شمس. به تصحیح بدیع الزمان فروزانفر. چاپ دوم. تهران: جاویدان علمی.
همایی، جلال الدین (1362)؛. مولوی نامه (مولوی چه می گوید)، تهران : هما.
هاشمیان،سید احمد(1384). اصول و مبانی روانشناسی تربیتی،تهرانکتابسرای تندیس
همایی، جلال الدین (۱۳۶۶). مولوی نامه. چاپ ششم، تهران: هما.
یانگ، جفری.؛ کلوسکو، جانت.؛ ویشار، مارجوری (۲۰۰۳). درمان مبتنی بر طرحواره (انگارهدرمانی). ترجمة حمید پور و اندوز. تهران: ارجمند.
یالوم، اروین(۱۳۹۳). رواندرمانی اگزیستانسیال. ترجمه سپیده حبیب. تهران: نشر نو.
آذرکیش، محمدرضا. (۱۳۹۴). «تحلیل بیماری دل از دیدگاه مولوی با تأکید بر مثنوی معنوی».فصلنامه عرفان اسلامی، 7:2، صص۱۲۷–۱۴۵.
افجهای، محمد. (۱۳۹۰). «تحلیل مؤلفههای رواندرمانی شناختی در مثنوی معنوی. فصلنامه پژوهشهای عرفانی، 9:3، صص ۱۰۱–۱۲۰.
برزگر خالقی، محمدرضا (1386).«غم و شادی از دیدگاه مولانا». ادیان و عرفان، 12:4،صص90-115
رحیمیان، داوود. (۱۳۹۰).«تحلیل روانشناختی کمالگرایی در مثنوی»، پژوهشنامه مثنویپژوهی، 5:2،صص۱۲۵–۱۴۴.
فروغی، مصطفی. (۱۳۹۷). «ذکر درمانی در عرفان اسلامی و روانشناسی دین. پژوهشنامه عرفان اسلامی، 11:3،صص ۵۳–۷۲.
Beck, A. T. (1979). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. New York: Penguin.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. New York: Guilford Press
benson, H. (1975). The Relaxation Response. New York: Harper
Kabat-Zinn, J. (1994). Wherever You Go, There You Are: Mindfulness Meditation in Everyday Life. New York: Hyperion
Leary, M. R., & Tangney, J. P. (Eds.). (2012). Handbook of Self and Identity. New York: Guilford Press
Ellis, A. (1994). Reason and Emotion in Psychotherapy (Revised and Updated Edition). Secaucus, NJ
Sternberg, R. J. (2012). Cognitive Psychology (6th ed.). Belmont, CA: Wadsworth, Cengage Learning
Folkman, S., & Lazarus, R. S. (1980). An analysis of coping in a middle-aged community sample. Journal of Health & Social Behavior, 21,219-235