فرآیندشناسی خلق روحیه خودباوری در سیره معصومان(ع)
محورهای موضوعی : Ethics and Islamic Education
امیرعباس مهدوی فرد
1
*
,
محمد مرادی
2
1 - دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران
2 - دانشجوی دکتری مدرسی مبانی نظری اسلام، دانشگاه قم، قم، ایران
کلید واژه: خودباوری, فرآیندسازی تربیتی, سیره معصومان, خودکارآمدی, کرامت انسانی.,
چکیده مقاله :
روحیه خودباوری یکی از مؤلفههای بنیادین سلامت روان، پویایی اجتماعی و توانمندسازی فردی در نظام تربیتی اسلام است و در متون دینی، بهویژه در سیره معصومان علیهمالسلام، ریشههای عمیق معرفتی، اخلاقی و رفتاری دارد. با وجود پژوهشهایی در حوزه خودکارآمدی، همچنان چگونگی خلق و تقویت این روحیه در منابع اصیل اسلامی، بهویژه بهصورت فرآیندی و تلفیقی، کمتر تبیین شده است. هدف پژوهش حاضر، استخراج و تحلیل سازوکارهای فرآیندی خلق خودباوری در سیره معصومان و ارائه الگویی تلفیقی مبتنی بر منابع دستاول و نظریه خودکارآمدی است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و تحلیل مضمون انجام شد و دادهها از قرآن کریم، نهجالبلاغه، الکافی، بحارالانوار و متون سیرهای گردآوری شدند. یافتهها نشان میدهد خودباوری در سیره معصومان از طریق پنج مؤلفه بههمپیوسته شکل میگیرد: تکوین معرفتی، تقویت عاطفی، تجربه عملی و واگذاری مسئولیت، تثبیت کرامت اجتماعی، و توکل و معناپردازی. بداعت این پژوهش در ارائه الگویی فرآیندی و اخلاقمحور است که علاوه بر تبیین نظری، قابلیت بهکارگیری در نظامهای تربیتی، آموزشی و فرهنگی را دارد. نتیجه نشان داد ترکیب تجربه عملی با پشتیبانی معنوی، مهمترین سازوکار انتقال خودباوری از سطح باور ذهنی به توانمندی عملی پایدار است.
Self-belief is one of the fundamental components of psychological well-being, social dynamism and personal empowerment in the Islamic educational system. In Islamic sources, particularly in the conduct (Sīrah) of the Infallible Imams, it is deeply rooted in epistemic, ethical and behavioral foundations. Despite the existence of studies on self-efficacy, the process of generating and strengthening self-belief based on authentic Islamic sources, especially in a developmental and integrative manner, has remained largely unexplored. The present study aims to extract and analyze the process-oriented mechanisms of cultivating self-belief in the Sīrah of the Infallible Imams and to present an integrative educational model based on primary Islamic sources and Bandura’s self-efficacy theory. This research was conducted using descriptive-analytical and thematic analysis methods, and the data were collected from the Holy Qur’an, Nahj al-Balaghah, al-Kāfī, Biḥār al-Anwār and classical Sīrah literature. Findings indicate that self-belief in the Sīrah of the Imams develops through five interconnected components: epistemic formation, emotional reinforcement, practical experience and responsibility assignment, social dignity consolidation, and spiritual reliance and meaning-making. The novelty of this study lies in offering a process-based and ethics-oriented model that, beyond theoretical explanation, possesses practical applicability in educational, cultural and training systems. The results demonstrate that the combination of practical engagement and spiritual support is the most effective mechanism for transforming self-belief from a mental attitude into a sustainable and empowered behavioral capability.
قرآن کریم، ترجمه الهی قمشهای. (۱۴۰۱ق)، تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیة.
آمدی، عبدالواحد بن محمد. (۱۴۱۰ق)، غررالحکم و دررالکلم. قم: دارالکتب الإسلامیة.
ابنسعد، محمد. (۱۴۰۵ق)، الطبقات الکبری. بیروت: دار صادر.
ابنهشام، عبدالملک. (۱۳۷۵ق)، السیره النبویة. قاهره: مکتبة مصطفی الحلبی.
طبری، محمد بن جریر. (۱۴۰۷ق)، تاریخ الامم والملوک. بیروت: دارالتراث.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۱۵ق)، الکافی. قم: دارالحدیث.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۴ق)، بحارالانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
شیخ صدوق. (۱۳۹۸ق)، عیون أخبار الرضا علیهالسلام. قم: مؤسسة النشر الإسلامي.
شریف رضی. (۱۴۱۴ق)، نهج البلاغه. تحقیق صبحی صالح. بیروت: دارالهجره.
طباطبایی، محمدحسین. (1363)، تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، محمدحسین. (1375)، اصول فلسفه و روش رئالیسم. تهران: صدرا.
خمینی، روحالله. (1376)، شرح چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
جوادی آملی، عبدالله. (1398)، کرامت انسان در قرآن. قم: اسراء.
مطهری، مرتضی. (1372)، تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی. (1375)، انسان و ایمان. تهران: صدرا.
Bandura, A. (1997) Self-Efficacy: The Exercise of Control. New York: W.H. Freeman.
Bandura, A. (1999) “Social Cognitive Theory.” Annual Review of Psychology.
Ryan, R., & Deci, E. (2017) Self-Determination Theory. New York: Guilford Press.
Rogers, C. (1961) On Becoming
a Person. Boston: Houghton Mifflin.
Rosenberg, Morris. (1965) Society and the Adolescent Self-Image. Princeton University Press.
Allport, G. (1937) Personality: A Psychological Interpretation. New York: Henry Holt.
احمدی، محمد. (1400) «بررسی نقش کرامت انسانی در تربیت اسلامی». پژوهشهای تربیتی اسلامی
موسوی، سیدمهدی. (1399) «تحلیل تربیتی سیره پیامبر در تربیت نیروهای توانمند». پژوهشنامه تعلیم و تربیت اسلامی.
Armstrong, Kate (2020). “Islamic Moral Education and Character Building.” Educational Research Journal.